Hazine ve Maliye Bakanlığı Vergi Denetim Kurulu, 1 Ekim 2025 tarihinden itibaren sahte belge ve vergi kaçakçılığıyla mücadelede yeni bir döneme geçti. “Sahte Belgeyle Mücadele Stratejisi” kapsamında devreye alınan KURGAN (Kuruluş Gözetimli Analiz Sistemi), yapay zekâ destekli risk analiziyle mükelleflerin işlemlerini anlık olarak izleyen merkezi bir sistem. Bu yazımızda, KURGAN’ın ne olduğunu, nasıl çalıştığını ve mükelleflerin almaları gereken önlemleri derledik.
İçindekiler
KURGAN Nedir?
KURGAN, Vergi Usul Kanunu’na eklenen 140/A maddesi (vergi soruşturması) kapsamında devreye alınan, mükelleflerin geçmiş ve güncel verilerini süzen yapay zekâ destekli bir risk analizi sistemidir. Sistem, kanunla yeni bir vergi yükümlülüğü getirmiyor; mevcut vergi inceleme yetkilerinin (VUK m.134) hangi mükelleflere, hangi öncelikle uygulanacağını belirleyen bir seçim ve erken uyarı mekanizması olarak çalışıyor.
“Bilmeden Kullanma” Savunmasının Kalkması
1 Ekim 2025 öncesinde, sahte bir belgenin bilmeden kullanıldığı savunması (“önceden bilmiyorduk”, “biz nereden bilebiliriz”) vergi incelemelerinde dikkate alınabiliyordu. Yeni düzenlemeyle birlikte, sahte belgenin bilerek kullanıldığı esas alınıyor; belgeyi kullanan şirket yöneticileri, içeriğini ispatlayamadıkları işlemler için doğrudan vergi kaçakçılığı kapsamında değerlendirilebiliyor.
KURGAN Nasıl Çalışır?
Sistem, çok sayıda dijital kaynaktan gelen veriyi gerçek zamanlı olarak birleştirip analiz ediyor:
- E-fatura, e-arşiv, e-irsaliye ve e-defter kayıtları
- Banka hareketleri ve ödeme kayıtları
- SGK işçi bildirgeleri, Ticaret Sicili ve Tapu-Kadastro verileri
- Gümrük işlemleri ve üçüncü kişilerden alınan veriler
KURGAN, her mükellefin işlemlerini kendi ticari akışı ve sektör ortalamalarıyla karşılaştırarak otomatik bir risk puanı üretiyor. Önemli bir nokta: sistem doğrudan mükellefi değil, işlemi riskli olarak işaretliyor. Yüksek risk puanı alan işlemler, klasik rastgele denetim yerine öncelikli inceleme kapsamına alınıyor ve denetimler artık geçmiş yıllar yerine cari dönem üzerinden yürütülüyor.
Bilgi İsteme / İzaha Davet Süreci
KURGAN tarafından riskli görülen bir işlem tespit edildiğinde, mükellefe e-tebligat yoluyla bir İzah Yazısı (Bilgi İsteme / İzaha Davet) gönderiliyor. Mükellef, satın aldığı mal veya hizmetin içeriğini, üretim ya da ticari faaliyetinde gerçekten kullanıldığını belge ve açıklamayla ispatlamak zorunda. Açıklama yeterli bulunursa konu kapatılıyor; yeterli bulunmazsa mükellef resmi incelemeye sevk ediliyor ve gerekli görülen durumlarda Vergi Denetim Kurulu, MASAK ve vergi daireleri aracılığıyla Cumhuriyet Savcılıklarına bildirim yapılabiliyor.
Sistemin Dikkat Çektiği Başlıca Riskli Durumlar
- Şirketin cirosu, personel sayısı veya sektör kârlılık oranıyla uyumsuz, dikkat çekici büyüklükte faturalar
- Sektör ortalamasına uymayan gider ya da kâr/zarar beyanları (sürekli zarar veya sürekli devreden KDV)
- Sevk irsaliyesi ile PTS (Plaka Tanıma Sistemi) / HGS güzergâh kayıtları arasındaki tutarsızlıklar
- Ödeme belgeleri ile ödemeyi yapan/tahsil eden taraflar arasında illiyet bağı kurulamayan işlemler
- Kısa ömürlü, paravan niteliğindeki şirketlerden alınan belgeler
- 9.000 TL’yi aşan satışlarda fatura düzenlenmemesi; satış olmayan günlerde dahi Z raporu alınmaması
Mükellefler İçin Alınması Gereken Önlemler
- Mal veya hizmet alışverişi yaptığınız firmaların güvenilirliğini önceden tespit edin.
- Fatura içeriğinin; cironuz, personel sayınız, sektör kârlılık oranınız ve depo kapasitenizle uyumlu olduğundan emin olun.
- Satın alınan mal/hizmetin faaliyet alanınızla doğrudan ilgili olduğunu teyit edin.
- KDV tutarlarının toplam alım hacminizle orantılı olduğunu, dikkat çekici büyüklükte olmadığını kontrol edin.
- Sevk irsaliyelerinin mevcut ve güzergâh kayıtlarıyla (PTS/HGS) tutarlı olduğundan emin olun.
- Ödemelerinizi banka havalesi veya çekle yapın; senetle yapılan ödemeler vergi incelemesinde daha yüksek risk taşır.
- Fişe dayalı giderlerinizin, işletme büyüklüğünüz ve personel sayınızla orantılı ve açıklanabilir olduğundan emin olun.
- Riskli bulduğunuz herhangi bir işlem öncesinde mali müşavirinize danışmaktan çekinmeyin.
Neden Önemli?
KURGAN ile birlikte vergi denetimi, yıllar sonra yapılan rastgele bir kontrol olmaktan çıkıp, işlemin gerçekleştiği anda devreye giren veri temelli bir sürece dönüştü. Bu da mükellefler için proaktif uyumun önemini artırıyor: bir işlem gerçekleşmeden önce riskini değerlendirmek, işlem sonrasında İzah Yazısı’na cevap vermekten çok daha az maliyetli ve daha az stresli. Şirketinizin KURGAN kapsamında karşılaşabileceği risk alanlarını önceden tespit etmek, olası bir İzaha Davet sürecinde hazırlıklı olmak açısından kritik önem taşıyor.
Mete Mali Müşavirlik ve Denetim olarak, işlemlerinizin KURGAN risk kriterleri açısından değerlendirilmesinden olası bir İzah Yazısı sürecinin yönetilmesine kadar yanınızdayız. Şirketinizin uyum durumunu birlikte gözden geçirmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
